Szaleni cesarze Rzymu: co naprawdę zrobili, a co dorobiła im historia

Lipiec 64 roku. Rzym płonie szóstą dobę, ogień przeskakuje z dzielnicy na dzielnicę, a w popularnej wyobraźni jedna scena trwa do dziś: cesarz na dachu pałacu, ze skrzypcami w dłoniach, śpiewa o zagładzie Troi i patrzy, jak gaśnie jego miasto. Obraz jest mocny. Jest też w kilku miejscach niemożliwy. Skrzypiec wtedy nie było – powstaną dopiero w XVI wieku, czyli półtora tysiąca lat za późno.

Z szalonymi cesarzami Rzymu jest pewien kłopot. To znaczy: kłopot mamy nie z nimi, tylko z tymi, którzy o nich pisali. Większość tego, co „wiemy” o Neronie, Heliogabalu czy Kommodusie, pochodzi od autorów piszących dekady, a czasem dwa wieki po fakcie, z konkretnym interesem, by przedstawić obalonego władcę jako potwora. Antyczny odpowiednik fake newsa nie potrzebował internetu. Wystarczyła jedna utalentowana biografia.

Dlatego nie będziemy tu opowiadać, „jak było”. Będziemy opowiadać, jak zostało opisane – i pokazywać dokładnie to miejsce, w którym kończy się źródło, a zaczyna mit. Każdą historię oznaczymy statusem: PEWNE, SPORNE albo MIT-DO-OBALENIA. Bo najciekawsze nie jest to, co cesarze zrobili. Najciekawsze jest to, co im dorobiono.

To część naszego cyklu Historia Rzymu: fakty kontra mity. Kaligulę i jego konia, którego rzekomo chciał zrobić konsulem, zostawiamy na boku – tę historię rozłożyliśmy już na czynniki pierwsze we wpisie o koniu Kaliguli. Tutaj trzy inne portrety, trzy różne odległości od prawdy.

Skrzypce, których nie było, i cesarz, którego nie było w mieście

Zacznijmy od najsłynniejszego. Wielki pożar wybuchł w nocy z 18 na 19 lipca 64 roku, w sklepach przy Circus Maximus, i przez sześć dni trawił miasto. To akurat fakt. Spór zaczyna się przy pytaniu, co robił wtedy Neron.

Najważniejszy świadek to Tacyt, który spisuje to w Annales (Roczniki), księga XV, rozdział 39 – pół wieku po pożarze. I tu rzecz kluczowa: Tacyt nie twierdzi, iż Neron śpiewał. Tacyt referuje plotkę. Pisze wprost, iż rozeszła się pogłoska (łac. rumor), jakoby cesarz wszedł na prywatną scenę i śpiewał o upadku Troi. Plotka. Nie relacja naocznego świadka, bo żadnego naocznego świadka Tacyt nie przywołuje. To w starożytnym dziejopisarstwie sygnał ostrzegawczy wypisany dużymi literami.

Co więcej, ten sam Tacyt podaje, iż w chwili wybuchu pożaru Nerona w ogóle nie było w Rzymie – przebywał w Antium (dzisiejsze Anzio), nad morzem. Wrócił dopiero, gdy ogień zaczął zagrażać jego własnemu pałacowi. A potem, znów według Tacyta, otworzył dla bezdomnych Pole Marsowe i ogrody Agryppy, postawił prowizoryczne baraki, ściągnął żywność z Ostii i okolicznych miasteczek, a cenę zboża zbił do trzech sestercji. To nie jest portret władcy obojętnego na los miasta. To portret kogoś, kto kieruje akcją ratunkową.

Skąd więc skrzypce? Z dwóch nawarstwień. Po pierwsze, dwaj inni autorzy – Swetoniusz w żywocie Nerona i, jeszcze ostrzej, grecki Kasjusz Dion – zaostrzają plotkę do oskarżenia: u Swetoniusza cesarz śpiewa „Zdobycie Ilionu” w stroju scenicznym, z wieży Mecenasa, „urzeczony pięknem płomieni”. Po drugie, instrument. W antycznej wersji, jeżeli już, była to lira albo kithara. Skrzypce dorobiła nowożytna angielszczyzna w zwrocie fiddling while Rome burned („rzępolił, gdy Rzym płonął”). Dwa anachronizmy w jednym zdaniu, i tak powstał obraz, który zna każde dziecko.

Status: MIT-DO-OBALENIA w wersji dosłownej ze skrzypcami. SPORNE jako echo antycznej plotki, którą Tacyt uczciwie referuje, ale sam uznaje za niepotwierdzoną.

Tacyt: senator, który pisał o cesarzu, którego nie znosił

Warto na chwilę zatrzymać się przy samym Tacycie, bo to on jest tu naszym najmocniejszym świadkiem – a żaden świadek nie jest neutralny. Tacyt był senatorem, pisał za panowania Trajana i Hadriana, czyli w epoce, która z dynastii julijsko-klaudyjskiej nie zrobiła sobie idola. Pamięci Nerona zwyczajnie nie lubił.

A jednak jego metoda jest daleka od taniej sensacji. Podaje zarówno zarzut (plotkę o śpiewie), jak i fakty przemawiające na korzyść cesarza (otwarte ogrody, tanie zboże). To dlatego akurat jemu wierzymy bardziej niż reszcie: bo widać, jak waży. Paradoks polega na tym, iż właśnie ta uczciwość pozwala nam dziś obalić mit. Gdyby Tacyt chciał Nerona pogrążyć, napisałby po prostu „śpiewał”. Napisał „mówiono, iż śpiewał”. Cała różnica świata mieści się w tym jednym czasowniku.

Heliogabal: nastolatek, kapłan Słońca i biografia, która zmyślała

Jeśli Neron padł ofiarą jednej plotki, to Heliogabal padł ofiarą całej książki. I to książki wyjątkowo nieuczciwej.

Heliogabal, a adekwatnie Elagabalus, panował krótko, w latach 218-222. Urodzony jako Wariusz Awitus Bassianus, na tron wszedł mniej więcej jako czternastolatek, a zginął, zabity przez własną gwardię, około osiemnastego roku życia. To istotne, bo przez całą późniejszą tradycję ciągnie się obraz wyrafinowanego rozpustnika – tymczasem mówimy o nastolatku, który rządził cztery lata.

Jądro faktyczne jest fascynujące samo w sobie i nie potrzebuje żadnej koloryzacji. Chłopak pochodził z Emesy w Syrii i był dziedzicznym najwyższym kapłanem lokalnego boga Słońca – Elagabala. I tu robi się naprawdę ciekawie: jako cesarz nie odłożył kapłaństwa, tylko odwrotnie – przywiózł swojego boga do Rzymu. Dosłownie. Sprowadził czarny, stożkowaty kamień (tak zwany baetyl, meteoryt czczony jako wcielenie bóstwa), wzniósł mu świątynię Elagabalium na Palatynie i próbował postawić Elagabala ponad Jowiszem, na szczycie rzymskiego panteonu. To była próba sakralnej rewolucji w samym sercu imperium. Coś, czego rzymskie elity nie mogły mu wybaczyć.

I tu wkracza źródło, od którego zaczyna się legenda: Historia Augusta, a w niej Vita Heliogabali (Żywot Heliogabala). To zbiór cesarskich biografii, który udaje, iż napisało go sześciu różnych autorów z III wieku. Otóż nie. W 1889 roku niemiecki historyk Hermann Dessau udowodnił, iż to falsyfikat: jeden anonimowy autor, piszący prawdopodobnie pod koniec IV wieku, zdradzony przez anachronizmy językowe i urzędnicze tytuły, których w III wieku jeszcze nie było. Dzisiejsza nauka mówi o nim bez ogródek – fantasta, który całe partie po prostu wymyślił.

I to właśnie ten fantasta dał nam „prawdziwego” Heliogabala: orgie, ślub z westalką, biesiady, na których gości duszono lawinami płatków róż spadających z sufitu, potrawy z języków flamingów i strusich mózgów. Brzmi soczyście. Pochodzi z tekstu, który równie chętnie zmyślał fikcyjne dokumenty i cytaty. To bardzo daleko od źródła, na którym można polegać.

Status: MIT-DO-OBALENIA w warstwie skandalu obyczajowego (gros z tendencyjnej Historia Augusta). PEWNE w warstwie faktu politycznego – realny najwyższy kapłan Słońca z Emesy i jego próba religijnej rewolucji. Więcej o samym źródle i sporze badaczy znajdziesz w angielskim haśle Elagabalus.

Czarna legenda jako gatunek literacki

Heliogabal jest podręcznikowym przykładem mechanizmu, który warto rozpoznać raz, by potem widzieć go wszędzie. „Orientalny” młodzik narusza rzymskie obyczaje religijne, więc autor maluje go jako karykaturalnego degenerata. Im bardziej egzotyczny, tym grubsza farba. Erotyka i kulinaria są tu tylko narzędziem: mają unaocznić, iż ten cesarz złamał wszystkie możliwe normy naraz.

Ciekawe, iż jeżeli wyjdziemy poza literaturę i sięgniemy po monety oraz inskrypcje, zobaczymy zupełnie innego człowieka: po prostu władcę, czasem w stroju kapłańskim. Ta sama postać rozszczepia się na dwie – jedną z bicia menniczego, drugą z oszczerczej biografii. I to właśnie ta druga, mniej wiarygodna, a za to nieporównanie barwniejsza, funkcjonuje dziś jako rzekomy dowód na „powszechność rzymskich orgii”. Tak działa antyczny fake news z długim terminem ważności.

Kommodus na arenie: tu akurat źródła się zgadzają

I teraz przypadek odwrotny. Bo nie każda dziwaczna historia jest mitem. Czasem rzeczywistość naprawdę była groteskowa, a my, z czystej ostrożności, mamy ochotę jej nie wierzyć. Z Kommodusem jest właśnie tak.

Syn filozofa na tronie, Marka Aureliusza, upodobał sobie arenę i schodził na nią osobiście, jako gladiator. Dla tradycyjnych elit to było zhańbienie godności cesarskiej – gladiatorzy stali na samym dnie społecznej drabiny, gdzieś obok aktorów i prostytutek. A tu pan setek milionów poddanych przebiera się w skóry i wychodzi na piasek Koloseum i Forum Romanum, by stoczyć ustawioną walkę.

Dlaczego temu akurat wierzymy? Bo głównym świadkiem jest Kasjusz Dion – senator, który był na miejscu i widział to na własne oczy. To zupełnie inna kategoria źródła niż plotka u Tacyta czy zmyślenia Historia Augusta. Dion opisuje, iż cesarz występował jako secutor (typ gladiatora z hełmem i tarczą), iż walki były ustawione i bezpieczne, a mimo to żądał za nie honorarium – i to bajońskiego, rzędu miliona sestercji za występ, wypłacanego z kasy gladiatorskiej. Cesarz brał gażę za udawanie, iż ryzykuje życie.

Reszta pasuje do obrazu. Kommodus stylizował się na nowego Herkulesa: kazał przerobić wielki Kolos przy Koloseum na własną podobiznę z maczugą, dorobił sobie tytuły, a nawet, według Diona, zmienił nazwy miesięcy na związane ze swoją osobą i ogłosił, iż Rzym ma się odtąd nazywać Kolonią Kommodiańską. Autoparodia jako program polityczny.

Status: PEWNE w zarysie (występy na arenie, ustawione walki, żądanie honorariów, poza Herkulesa). Konkretne liczby i barwne detale – jak zawsze – SPORNE, ale rdzeń potwierdza naoczny świadek.

Trzy cesarze, trzy odległości od prawdy

Zestawmy to, bo w tym zestawieniu jest cała lekcja. Neron: mit niemal w całości, zbudowany na jednej plotce i jednym anachronizmie. Heliogabal: faktyczny, fascynujący kapłan-reformator, na którego nałożono grubą warstwę zmyśleń z falsyfikatu. Kommodus: prawda, która brzmi jak mit, a jednak ma za sobą naocznego świadka.

Morał nie brzmi „nie wierz starożytnym”. Brzmi: zapytaj, kto pisał, kiedy, jak dawno po fakcie i czyją głowę miał na widelcu. Ten jeden nawyk wystarczy, by oddzielić cesarza od jego karykatury. A karykatura, trzeba przyznać, bywa znakomicie napisana.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Neron naprawdę grał, gdy Rzym płonął?

Nie w wersji, którą znamy z popkultury. Skrzypce to instrument z XVI wieku, więc grać na nich nie mógł. Antyczna plotka mówiła o śpiewie przy lirze, ale Tacyt referuje ją jako niepotwierdzoną pogłoskę i dodaje, iż w chwili wybuchu pożaru cesarz przebywał poza miastem, w Antium, skąd wrócił kierować pomocą poszkodowanym. Status: MIT-DO-OBALENIA.

Dlaczego nie wierzymy w opowieści o Heliogabalu?

Bo większość z nich pochodzi z Historia Augusta – zbioru biografii, który w 1889 roku Hermann Dessau zdemaskował jako falsyfikat jednego anonimowego autora z końca IV wieku, podszywającego się pod sześciu pisarzy. To dzieło słynie ze zmyślania anegdot. Fakty polityczne (kult boga Słońca) są pewne, ale skandale obyczajowe to w dużej mierze literacka fikcja.

Czy Kommodus naprawdę walczył jako gladiator?

Tak, i akurat to jest pewne. Relacjonuje to Kasjusz Dion, senator i naoczny świadek, co czyni z tej historii rzadki przypadek, gdy groteskowa anegdota ma mocne źródło. Walki były ustawione i bezpieczne, a cesarz mimo to żądał za nie wysokich honorariów i stylizował się na Herkulesa. Status: PEWNE w zarysie.

Skąd się wzięły skrzypce w micie o Neronie?

Z nowożytnego angielskiego zwrotu fiddling while Rome burned, czyli „rzępolić, gdy Rzym płonął”. Łączy on antyczną plotkę o śpiewie przy lirze z instrumentem, który pojawił się dopiero w XVI wieku. To podwójny anachronizm: ani skrzypiec wtedy nie było, ani samo granie nie jest udokumentowanym faktem.

Dlaczego antyczne źródła o cesarzach są tak stronnicze?

Bo wielu autorów pisało dekady po faktach, z perspektywy senatu niechętnego cesarzom albo na zlecenie nowej władzy. Heliogabal i Kommodus zostali obaleni w zamachach, a ich następcy mieli interes w budowaniu czarnej legendy. Dlatego przy każdej historii warto pytać: kto, kiedy i z jakim interesem to spisał.